Historia gier planszowych w Polsce – szachy strzeleckie

Historia płata czasem figle i nawet nie wiemy, kiedy trafimy na jakąś ciekawą informację. Zajmuję się genealogią mojej rodziny i dzięki pomocy na grupach fejsbukowych udało mi się ustalić, że ktoś z rodziny należał do Orląt Związku Strzeleckiego. Była to organizacja w stylu harcerstwa, która w II RP kształciła w duchu patriotyzmu. Kupiłem książkę o Związku Strzeleckim i dowiedziałem się m.in., że członkowie Orląt grali w gry planszowe. Myślałem, że niczego więcej nie uda mi się ustalić. Jednak jestem kolekcjonerem książek – często bardzo niszowych, zapomnianych z okresu PRL, map, biletów… Jestem szczęśliwym posiadaczem bardzo ciekawej książki „OKO” wydanej przez Wydawnictwo Literackie, której redakcji podjął się Lech Pijanowski – postać, którą będę coraz częściej przywoływał w artykułach i cyklu poświęconym grom. Książka, którą zacząłem przeglądać, ma dość oryginalny design, jest nieszablonowa i kiedy zacząłem ją wertować, trafiłem na artykuł „Gramy w wojnę”, gdzie autor Lech Pijanowski opisywał grę wydaną przez Wydawnictwo Związku Strzeleckiego (które mieściło się w Warszawie przy ulicy Długiej 50). Nie wiedziałem wtedy, jak cenny ten artykuł jest dla historii gier planszowych, genealogii oraz samej ciekawostki.

Zacznijmy może od początku. W mojej prelekcji o uniwersum Warhammera zrobiłem wywód genealogiczny gier RPG i gier planszowych – zaczyna się on od stworzenia gry wojennej Kriegsspiel w XIX wieku na dzisiejszych ziemiach niemieckich. Autorem tej gry był Georg von Reisswitz.

Potem przez cały XIX wiek gra była rozwijana, wiedza zdobyta przez sztab pomogła wygrać wojnę niemiecko-francuską. Następnie Anglicy, którzy zobaczyli w niej wielki potencjał, rozwinęli swoją grę i powstała brytyjska wersja Little Wars (1913), a twórcą gry był H.G. Wells.

Pułkownik Tadeusz Szumowski

Zanim opowiemy o grze, napiszmy coś o twórcy – bardzo barwnej i ciekawej postaci, którą można określić mianem „planszówkowego geeka” swojej epoki.

Pasja Tadeusza Szumowskiego do gier bitewnych narodziła się już w młodym wieku. W 1913 roku tworzył już grę o powstaniu 1863 roku, a później zajął się stworzeniem gry o amerykańskiej wojnie secesyjnej oraz wojnie austriacko-rosyjskiej.

Krótka nota biograficzna:

Tadeusz Szumowski (2 kwietnia 1899 – 28 lutego 1971) był polskim oficerem zawodowym Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej w stopniu podpułkownika dyplomowanego piechoty, później dyplomatą i publicystą. Urodził się w Warszawie w rodzinie o tradycjach inteligenckich – jego ojcem był Władysław Szumowski (1875–1954), znany lekarz, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i historyk medycyny, a matką Maria z Goćkowskich. Miał brata Kazimierza (1901–1941), wybitnego lwowskiego otorynolaryngologa i naukowca. Służył w piechocie Wojska Polskiego. Początkowo w linii, po ukończeniu stażu sztabowego i kursu dyplomowanego przeszedł do służby sztabowej. W latach 30. XX wieku związany był z wywiadem wojskowym (Oddział II Sztabu Głównego WP – tzw. „dwójka”). Pełnił funkcję kierownika referatu „Zachód” (wywiad na Niemcy) oraz kierownika placówki wywiadowczej w Sztokholmie (ok. 1936 r.). W 1939 r. był majorem dyplomowanym i ostrzegał przełożonych przed realnym zagrożeniem wojennym ze strony III Rzeszy, krytykując politykę „równowagi” ministra Józefa Becka. Za zbyt alarmistyczne oceny i raporty został usunięty ze stanowiska – ten epizod opisuje artykuł naukowy pt. „Strategia »równowagi« II RP i dymisja mjr. dypl. Tadeusza Szumowskiego za ostrzeżenia o zagrożeniu wojennym w 1939 r.” (dostępny online w repozytorium dLibra Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie). W czasie II wojny światowej pracował jako attaché wojskowy  przy ambasadzie RP w Bernie (Szwajcaria) – neutralny kraj był wówczas ważnym punktem obserwacyjnym i kontaktowym dla polskiego rządu na uchodźstwie. Zmarł w Warszawie 28 lutego 1971 r. i został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 28, rząd 3, miejsce 27 – grób rodziny Nepomucyny Szumowskiej).

Odznaczenia (potwierdzone w źródłach wojskowych i biograficznych):

• Krzyż Walecznych,
• Złoty Krzyż Zasługi,
• Medal Niepodległości.

„Szachy strzeleckie” – wojna o Prusy Wschodnie

W 1934 roku nakładem Centralnego Instytutu Wydawniczego Związku Strzeleckiego ukazała się gra „Wojna o Prusy Wschodnie”. Jest to prawdopodobnie pierwsza gra bitewna/prototyp w Polsce. Gra polegała na zdobyciu stolicy przeciwnika – Królewca bądź Warszawy. Walkę toczyły ze sobą armie Polski i hitlerowskich Niemiec. Każdy z graczy miał do dyspozycji dywizje strzelców, kawalerii i piechoty. Każda jednostka miała swoje unikatowe pionki, a ruch odbywał się poprzez rzut kością. W broszurce towarzyszącej grze można było przeczytać:

„Celem gry jest rozwijanie inteligencji, ćwiczenie uwagi, bystrości i szybkiej orientacji oraz zapoznanie grających z terenem Prus Wschodnich, położeniem wzajemnych miast, rzekami, przeszkodami naturalnymi. Gra uczy podstawowych zasad taktyki, głównym jednak jej zadaniem jest wykazanie, jak wielkie niebezpieczeństwo dla Polski kryje się w Prusach Wschodnich.”

Podczas rozgrywki gracze mogli taktycznie wiązać przeciwnika, urządzać zasadzki, używać m.in. transportu (także kolejowego) do koncentracji swoich jednostek. Gra sprzedała się w ponad 3 tys. egzemplarzy, także Związki Strzeleckie otrzymały takie egzemplarze. Cena jednej gry wynosiła 4 złote. Cieszyła się dużą popularnością – m.in. urządzano turnieje: w Bydgoszczy mistrzem gry został porucznik Niwiński z 66 pułku piechoty, natomiast w Łodzi mistrzem był porucznik rezerwy Oradż-Dawid. O grze pisały gazety, a Towarzystwo Literacko-Naukowe imienia Jana Kasprowicza w Bydgoszczy pisało o wielkiej pożyteczności tej gry towarzyskiej w dzisiejszych czasach. 13 czerwca 1934 roku rozkazem DOK VII 299/Wyszk. gra została zlecona Wojsku jako wielce użyteczna.

Sukces gry został dostrzeżony przez władze nazistowskie, które wysłały do ministra spraw zagranicznych Józefa Becka noty dyplomatyczne, w których stwierdzano, że nazwy geograficzne w grze są po polsku i łamią „konwencję o nazwach geograficznych”. O grze głośno było u naszego zachodniego sąsiada – m.in. w artykule „Die Deutsche Volkskraft” pisano o niebezpiecznej grze, jaką prowadzi Związek Strzelecki. W 1934 roku państwo polskie podpisało pakt o nieagresji z nazistowskimi Niemcami i nie wznowiono wydawania tej jakże cennej gry. W 1939 roku przygotowano zaktualizowaną grę o teren całej naszej granicy zachodniej. Dzięki dużemu zainteresowaniu Konrada Wrzosa, który zaproponował Marianowi Dąbrowskiemu (naczelnemu redaktorowi „IKC”) wydanie gry dla czytelników w największym ówczesnym dzienniku, przygotowano grę w luksusowym wydaniu (pudełko, plansza, pionki). Plany gry przekreślił wrzesień 1939 roku.

Po wybuchu II wojny światowej Tadeusz Szumowski znalazł się na Zachodzie, gdzie sprzedał pomysł na grę firmie John Waddington Ltd.

G.H.Q. – General Headquarters (The Waddington War Game)

To rozwinięta wersja polskich „Szachów strzeleckich”. W grze gracze reprezentują armie alianckie i niemieckie. Tablica to mapa północno-zachodniej Europy, skupiająca się na Wielkiej Brytanii, Francji, Belgii, Holandii, Luksemburgu i Szwajcarii. Oznaczono najważniejsze miasta i miasteczka oraz trasy łączące je (drogi i koleje). Każdy gracz ma dwa cele – dla Niemców: Paryż i Dover; dla aliantów: Berlin i Monachium. Na mapie zaznaczono także zacienione obszary linii Maginota i Zygfryda.

Mechanika G.H.Q.

„Niemcy zawsze idą pierwsi, a ruchem rządzi rzut kostką. Rzut wyniesie od 1 do 3, a liczba wyrzuconych oczek wskazuje liczbę jednostek, które można przesunąć. Korpus pancerny porusza się o 3 pola, zmotoryzowany o 2, piechota o 1. Niszczenie jednostek opiera się na otaczaniu wroga: do zniszczenia jednostki pancernej potrzebne są 3 przyjazne jednostki sąsiadujące z celem, piechota i zmotoryzowane – przez 2. Za każdą zniszczoną jednostkę wroga gracz otrzymuje dodatkowy rzut.”

Źródło: https://boardgamegeek.com/boardgame/32696/ghq

Opinia o grze:

„Była to zaskakująco fajna gra – obaj gracze byli nią zachwyceni – i szybko zdaliśmy sobie sprawę, że kluczem do sukcesu jest maksymalne wykorzystanie szybko poruszającego się Korpusu Pancernego. Dalsza analiza planszy wykazała różne strategiczne mocne strony, które zniweczyłyby szybki postęp Korpusu Pancernego. Wyobrażam sobie, że przyszłe gry będą koncentrować się wokół kontroli nad nimi. Ponadto należy podjąć kluczowe decyzje – czy strzeżesz swoich obiektywnych miast za pomocą Korpusu Pancernego, ale czyniąc to, poświęcasz mobilność ataku, aby pokonać przeciwnika?

W obliczu tego słabe rzuty mogą zrujnować nawet najlepiej zaplanowaną obronę lub atak. Ponadto chciałbym, aby wprowadzono zasadę dotyczącą jednostek pomocniczych, podobną do tej w kampanii, zgodnie z którą w przypadku ataku na jednostkę należy również zanegować wszelkie jednostki pomocnicze sąsiadujące z atakowaną jednostką. Coś do wypróbowania w przyszłych grach!”
Nick Cooper, źródło: https://boardgamegeek.com/thread/2981781/waddingtons-ghq-an-early-ancestor-of-campaign

Gra sprzedała się w nakładzie 10 tys. sztuk. W 1941 roku Szumowski stworzył pomysł na grę „Drugi front w Europie” – gra nie ukazała się na rynku, na przeszkodzie stanął brak materiałów (w tym wypadku tektury).

Po drugiej wojnie światowej Tadeusz Szumowski wrócił do Polski w 1948 roku i zaproponował stworzenie gry „Partyzantka na Lubelszczyźnie” – gra została zakupiona, jednak nie została wydana. W 1959 roku sprzedał angielskiej firmie grę „Task Force” z możliwością użycia broni jądrowej na terenie Europy i USA. Reklamowana była jako „Gra taktyczna, gra umiejętności”. Autor aż do śmierci mieszkał pod Warszawą w Miedzeszynie.

Źródła:

Wstępniak do RPG-ów i Warhammera – prelekcja Tomasz „Kruszon” Stępiński.

https://boardgamegeek.com/thread/2981781/waddingtons-ghq-an-early-ancestor-of-campaign

https://boardgamegeek.com/boardgame/32696/ghq

Strzelec: organ Związku Strzeleckiego. R.14, 1934, nr 5

Strzelec: organ Związku Strzeleckiego. R.14, 1934, nr 1

Strzelec : organ Związku Strzeleckiego. R.14, 1934, nr 11

OKO : obyczaje, kultura, osobliwości / [całość zred. Lech Pijanowski]. Pijanowski, Lech (1928-1974) Redakcja | Wydawnictwo Literackie 1975 | Kraków : Wydaw. Literackie, (Krak : DW).

Centralne Archiwum Wojskowe

Polska Zbrojna ; pismo codzienne R.13 [i.e.14] ), nr 82 (25 marca 1934

Polska Zbrojna ; pismo codzienne R.13 [i.e.14] , nr 94 (8 kwietnia 1934)

Strategia »równowagi« II RP i dymisja mjr. dypl. Tadeusza Szumowskiego za ostrzeżenia o zagrożeniu wojennym w 1939 r.

Strzelec : organ Związku Strzeleckiego. R.14, 1934, nr 43

Strzelec : organ Związku Strzeleckiego. R.14, 1934, nr 5

Strzelec : organ Związku Strzeleckiego. R.14, 1934, nr 15